پاسخ فعالیت های فصل پنجم کتاب زیست شناسی یازدهم

پاسخ فعالیت‌های کتاب زیست‌شناسی 2

– یازدهم –

جواب فعالیت‌های فصل پنجم زیست یازدهم تجربی

پاسخ و حل سوال های فعالیت های گفتار 1 و 2 و 3 فصل پنجم کتاب زیست شناسی 2 پایه یازدهم تجربی

جواب فعالیت های فصل 5 زیست یازدهم تجربی؛ در این مطلب به پاسخ و جواب سوالات فعالیت های صفحه ۶۴، ۶۵، ۶۸، ۶۹، ۷۱، ۷۴، ۷۵ و ۷۶ گفتار ۱ و ۲ و ۳ فصل ۵ پنجم «ایمنی» کتاب زیست شناسی 2 پایه یازدهم رشته تجربی پرداخته ایم.

فصل ایمنی

فعالیت ۱ صفحه ۶۴ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۱

تحقیق کنید که:

الف) چربی سطح پوست چه فواید دیگری دارد؟

چربی ترشح‌شده از غدد چربی، علاوه بر کمک به دفاع بدن، فواید مهم دیگری نیز دارد:

• از خشک شدن پوست و مو جلوگیری می‌کند.
• با کاهش تبخیر آب، مانع از دست رفتن بیش از حد آب از سطح پوست می‌شود.
• از نفوذ بیش از اندازه آب به پوست جلوگیری می‌کند.
• باعث نرمی، انعطاف‌پذیری و حفظ سلامت پوست و مو می‌شود.

ب) جوش‌های پوستی و شوره سر چه ارتباطی با چربی پوست دارد؟

• جوش پوستی: اگر مجرای غدد چربی مسدود شود، چربی در آن تجمع می‌یابد. این محیط برای رشد برخی باکتری‌ها مناسب است و در نتیجه، التهاب و برجستگی پوستی (جوش) ایجاد می‌شود.
• شورهٔ سر: یاخته‌های سطح پوست سر به‌طور طبیعی ریزش می‌کنند. اگر سرعت ریزش آن‌ها افزایش یابد یا چربی پوست شرایط مناسبی برای رشد برخی میکروارگانیسم‌ها فراهم کند، یاخته‌های مرده به هم می‌چسبند و به صورت پوسته‌های سفید (شورهٔ سر) دیده می‌شوند.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

چربی پوست ← جلوگیری از خشکی و کاهش تبخیر آب

انسداد غدد چربی ← تجمع چربی + رشد باکتری ← ایجاد جوش

افزایش ریزش یاخته‌های پوست سر ← تشکیل شورهٔ سر

فعالیت ۲ صفحه ۶۵ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۲

مخاط مژکدار دستگاه تنفس چگونه مانع نفوذ میکروب‌ها می‌شود؟

مخاط مژک‌دار یکی از مهم‌ترین سدهای دفاعی غیر اختصاصی بدن است و از چند راه از ورود میکروب‌ها جلوگیری می‌کند:

• ترشحات مخاطی دارای ماده‌ای چسبناک هستند که گردوغبار، ذرات معلق و میکروب‌ها را به دام می‌اندازند.
• مخاط حاوی مواد ضد میکروبی است که به نابودی یا مهار رشد عوامل بیماری‌زا کمک می‌کنند.
• حرکت هماهنگ مژک‌ها، مخاط و میکروب‌های به دام افتاده را به سمت حلق هدایت می‌کند تا از طریق سرفه یا بلع از دستگاه تنفس خارج شوند. میکروب‌های بلعیده‌شده نیز معمولاً در معده به وسیله اسید معده از بین می‌روند.

چه عواملی به این بخش آسیب می‌زند؟

مهم‌ترین عوامل آسیب‌رسان عبارت‌اند از:

• دود سیگار و قلیان
• آلودگی هوا و ذرات معلق
• برخی گازها و مواد شیمیایی محرک

این عوامل با آسیب به مژک‌ها یا کاهش فعالیت آن‌ها، توان دفاعی دستگاه تنفس را کاهش داده و احتمال بروز عفونت‌های تنفسی را افزایش می‌دهند.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

مخاط ← به دام انداختن میکروب‌ها

مژک‌ها ← هدایت مخاط به سمت حلق

دود سیگار و آلودگی هوا ← آسیب به مژک‌ها و افزایش خطر عفونت‌های تنفسی.

فعالیت ۳ صفحه ۶۸ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۳

در شکل زیر، انواع گویچه‌های سفید نشان داده شده است (مقیاس گویچه‌ها نسبت به هم رعایت نشده است). با توجه به آنچه که در سال قبل خوانده‌اید:

الف) نام هر یک را بیان کنید.

از راست به چپ:

1. ائوزینوفیل
2. لنفوسیت
3. بازوفیل
4. مونوسیت
5. نوتروفیل

ب) سیتوپلاسم در کدام گویچه‌ها دانه دار و در کدام بدون دانه است؟

گویچه‌های سفید دانه‌دار (گرانول‌دار):

• نوتروفیل
• ائوزینوفیل
• بازوفیل

گویچه‌های سفید بدون دانهٔ آشکار:

• لنفوسیت
• مونوسیت

پ) تحقیق کنید که دانه‌ها از چه چیزی ساخته شده‌اند؟

دانه‌های موجود در برخی گویچه‌های سفید، در واقع ریزکیسه‌هایی در سیتوپلاسم هستند که حاوی مولکول‌های دفاعی مانند آنزیم‌ها، مواد ضد میکروبی و ترکیبات مؤثر در فرایند التهاب هستند. این مواد پس از آزاد شدن می‌توانند در نابودی عوامل بیماری‌زا و دفاع از بدن نقش داشته باشند.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

گویچه‌های سفید دانه‌دار = نوتروفیل + ائوزینوفیل + بازوفیل

گویچه‌های سفید بدون دانهٔ آشکار = لنفوسیت + مونوسیت

دانه‌ها = کیسه‌های حاوی مواد دفاعی، نه اندامک‌های مستقل.

فعالیت ۴ صفحه ۶۹ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۴

یک گسترش آماده خون را با میکروسکوپ مشاهده و انواع گویچه‌های سفید را در آن مشاهده کنید.

در گسترش آمادهٔ خون، پنج نوع گویچهٔ سفید قابل مشاهده هستند که هر کدام ویژگی ظاهری و نقش دفاعی متفاوتی دارند:

• نوتروفیل: فراوان‌ترین گویچهٔ سفید، دارای هستهٔ چندلوبی؛ نخستین یاخته‌ای است که به محل عفونت می‌رسد و با بیگانه‌خواری از بدن دفاع می‌کند.

• ائوزینوفیل: هستهٔ دولوبی دارد و در دفاع در برابر انگل‌ها و بروز واکنش‌های آلرژیک نقش دارد.

• بازوفیل: کم‌یاب‌ترین گویچهٔ سفید است و با ترشح هیستامین و هپارین در ایجاد التهاب و واکنش‌های حساسیتی نقش دارد.

• لنفوسیت: هسته‌ای بزرگ و گرد دارد و در دفاع اختصاصی نقش ایفا می‌کند؛ لنفوسیت‌های B پادتن تولید می‌کنند و لنفوسیت‌های T یاخته‌های آلوده را از بین می‌برند.

• مونوسیت: بزرگ‌ترین گویچهٔ سفید با هستهٔ لوبیایی‌شکل است و پس از ورود به بافت‌ها به درشت‌خوار (ماکروفاژ) تبدیل شده و بیگانه‌خواری انجام می‌دهد.

نتیجه‌گیری:
در یک گسترش خون، انواع گویچه‌های سفید را می‌توان بر اساس شکل هسته، اندازهٔ یاخته و وجود یا نبود دانه‌های سیتوپلاسمی از یکدیگر تشخیص داد.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

• نوتروفیل: بیگانه‌خواری، هستهٔ چندلوبی

• ائوزینوفیل: انگل و آلرژی، هستهٔ دولوبی

• بازوفیل: هیستامین و هپارین، التهاب و آلرژی

• لنفوسیت: دفاع اختصاصی، هستهٔ بزرگ و گرد

• مونوسیت: بزرگ‌ترین گویچهٔ سفید، تبدیل به درشت‌خوار (ماکروفاژ)

فعالیت ۵ صفحه ۷۱ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۵

الف) علت قرمزی، تورم و گرم شدگی موضع التهاب را چگونه توضیح می‌دهید؟

• قرمزی و گرم‌شدگی: در اثر گشاد شدن رگ‌های خونی و افزایش جریان خون در محل آسیب ایجاد می‌شوند.
• تورم: به دلیل افزایش نفوذپذیری مویرگ‌ها و خروج خوناب از رگ‌ها به فضای بین‌یاخته‌ای به وجود می‌آید.

ب) خروج خوناب بیشتر در محل التهاب از رگ چه اهمیتی دارد؟

خوناب حاوی پادتن‌ها، پروتئین‌های مکمل و سایر مواد دفاعی است. خروج بیشتر خوناب باعث می‌شود این مواد و نیز گویچه‌های سفید با مقدار بیشتری به محل آسیب برسند و در نابودی عوامل بیماری‌زا و ترمیم بافت نقش مؤثرتری داشته باشند.

در رابطه با چرک و مواد موجود در آن تحقیق کنید.

چرک مایعی است که معمولاً در محل عفونت‌های باکتریایی یا قارچی تشکیل می‌شود و از گویچه‌های سفید مرده (به‌ویژه نوتروفیل‌ها)، میکروب‌های مرده، بقایای یاخته‌های آسیب‌دیده و مقداری مایع بافتی تشکیل شده است.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

قرمزی و گرمی ← افزایش جریان خون

تورم ← خروج خوناب از مویرگ‌ها

چرک ← گویچه‌های سفید مرده + میکروب‌های مرده + بقایای یاخته‌ها.

فعالیت ۶ صفحه ۷۱ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۶

الف) تب چگونه بر فعالیت میکروب‌ها اثر می‌گذارد؟

تب با افزایش دمای بدن، شرایط را برای رشد و فعالیت بسیاری از میکروب‌ها نامناسب می‌کند. افزایش دما می‌تواند عملکرد آنزیم‌های میکروب‌ها را مختل کرده و در نتیجه، رشد و تکثیر آن‌ها را کاهش دهد.

ب) چرا تب‌های شدید خطرناک‌اند؟

اگر دمای بدن بیش از حد افزایش یابد، علاوه بر میکروب‌ها، آنزیم‌ها و یاخته‌های بدن نیز آسیب می‌بینند. در این شرایط، فعالیت طبیعی آنزیم‌ها مختل می‌شود، واکنش‌های حیاتی بدن به‌درستی انجام نمی‌گیرد و سیالیت غشای یاخته‌ها افزایش یافته و نفوذپذیری آن تغییر می‌کند. در نتیجه، عملکرد اندام‌ها دچار اختلال شده و در موارد شدید، ممکن است به مرگ منجر شود.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

تب خفیف تا متوسط ← کمک به مهار میکروب‌ها

تب شدید ← آسیب به آنزیم‌ها و یاخته‌های بدن ← اختلال در عملکرد اندام‌ها.

فعالیت ۷ صفحه ۷۴ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۷

آنفلوانزای پرندگان را ویروسی پدید می‌آورد که می‌تواند سایر گونه‌ها، از جمله انسان را نیز آلوده کند. این ویروس به شش‌‌ها حمله می‌کند و سبب می‌شود دستگاه ایمنی بیش از حدّ معمول فعالیت کند. بدین ترتیب، به تولید انبوه و بیش از اندازه لنفوسیت‌های T می‌انجامد.

الف) علت مرگ بر اثر آلودگی با این ویروس را چگونه توجیه می‌کنید؟

این ویروس می‌تواند دستگاه ایمنی را بیش از حد تحریک کند و باعث فعالیت شدید لنفوسیت‌های T و سایر اجزای دستگاه ایمنی شود. در نتیجه، پاسخ ایمنیِ بیش‌ازحد به بافت‌های بدن، به‌ویژه ریه‌ها، آسیب می‌رساند و می‌تواند باعث التهاب شدید، اختلال در تبادل گازهای تنفسی و در موارد شدید، نارسایی تنفسی و مرگ شود.

ب) چه راهی را برای کنترل این بیماری در جمعیت‌ها پیشنهاد می‌کنید؟

برای کنترل بیماری باید از انتشار ویروس جلوگیری کرد. مهم‌ترین راهکارها عبارت‌اند از:

• رعایت بهداشت فردی و عمومی
• شناسایی و جداسازی افراد یا پرندگان آلوده
• رعایت اصول بهداشتی در پرورش و نگهداری طیور
• افزایش آگاهی و اطلاع‌رسانی به جامعه
• استفاده از وسایل حفاظت فردی در افراد در معرض خطر و رعایت توصیه‌های بهداشتی

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

در برخی عفونت‌های شدید، علت اصلی آسیب فقط خود ویروس نیست؛ بلکه پاسخ ایمنیِ بیش‌ازحد نیز می‌تواند به بافت‌های بدن، به‌ویژه ریه‌ها، آسیب برساند.

فعالیت ۸ صفحه ۷۵ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۸

علت شدیدتر بودن پاسخ ایمنی در برخورد دوم نسبت به برخورد اول چیست؟

پاسخ ایمنی در برخورد دوم با یک پادگن، از برخورد اول سریع‌تر و شدیدتر است؛ زیرا در پاسخ ایمنی نخست، علاوه بر تولید یاخته‌های مؤثر، تعدادی یاختهٔ خاطره نیز تشکیل می‌شوند. این یاخته‌ها برای مدت طولانی در بدن باقی می‌مانند و در برخورد دوباره با همان پادگن، آن را به‌سرعت شناسایی کرده و در مدت کوتاهی تکثیر می‌شوند. در نتیجه، تعداد بیشتری لنفوسیت و پادتن تولید می‌شود و پاسخ ایمنی قوی‌تر و مؤثرتر خواهد بود.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:
برخورد اول ← تشکیل یاخته‌های خاطره
برخورد دوم ← فعال شدن سریع یاخته‌های خاطره ← تولید سریع‌تر و بیشتر لنفوسیت‌ها و پادتن‌ها ← پاسخ ایمنی شدیدتر و سریع‌تر.

فعالیت ۹ صفحه ۷۶ فصل پنجم زیست یازدهم

فعالیت ۹

الف) تحقیق کنید که کودکان ایرانی چه واکسن‌هایی را دریافت می‌کنند؟ در چه زمانی؟

بر اساس برنامهٔ ایمن‌سازی کودکان، واکسن‌های اصلی در زمان‌های زیر تزریق می‌شوند:

ب) چرا بعضی از واکسن‌ها را باید تکرار کرد؟

تزریق یادآور واکسن باعث می‌شود پاسخ ایمنی قوی‌تر و پایدارتر ایجاد شود. با تکرار واکسن، مقدار پادتن‌ها و تعداد سلول‌های خاطره افزایش می‌یابد و از آنجا که عمر سلول‌های خاطره و میزان پادتن‌ها با گذشت زمان کاهش می‌یابد، تزریق مجدد واکسن برای حفظ ایمنی ضروری است.

⭐ نکتهٔ طلایی کنکوری:

دوزهای یادآور واکسن ← افزایش تولید پادتن و سلول‌های خاطره ← ایجاد ایمنی قوی‌تر و طولانی‌تر.