سوال های تشریحی گفتار دوم فصل پنجم زیست شناسی یازدهم

فصل ایمنی

گفتار دومین خط دفاعی: واکنش‌های عمومی اما سریع

در حال طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم! 

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️ در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید. 

الف) جانورشناسی به نام (ارنست مونش – ایلیا مچنیکوف) در حین مطالعه لارو (عروس دریایی – ستاره دریایی)، که (کدر – شفاف) است، به مشاهده شگفت‌انگیزی دست یافت.

ایلیا مچنیکوف – ستاره دریایی – شفاف

مچنیکوف برای (دومین – نخستین) بار، درون بدن لارو، یاخته‌هایی را دید که شبیه (پارامسی – آمیب) بودند؛ حرکت می‌کردند و مواد اطراف خود را می‌خوردند.

نخستین – آمیب

ایلیا مچنیکوف برای آزمودن فرضیه خود، خرده‌های ریزی از (خارهای گل رز – کُرک‌های گیاه گزنه) را به (درون همولنف – زیر پوست) لارو وارد کرد و مشتاقانه منتظر ماند. 

خارهای گل رز – زیر پوست

تا صبح فردای پس از آزمون، یاخته‌های (آمیبی‌شکل – پارامسی‌شکل)، اثری از خرده‌ها باقی نگذاشته بودند. مچنیکوف این یاخته‌ها را (ماکروفاژ – بیگانه‌خوار) نامید.

آمیبی‌شکل – بیگانه‌خوار

مچنیکوف بقيهٔ عمر خود را به مطالعه (نحوه دفاع بدن در برابر میکروب‌ها – فرایند عبور گویچه‌های سفید از دیواره مویرگ‌ها) پرداخت و سرانجام موفق شد جایزه نوبل را به دست آورد.

نحوه دفاع بدن در برابر میکروب‌ها

دومین خط دفاعی شامل ساز و کارهایی است که بیگانه‌ها را بر اساس ویژگی‌های (اختصاصی – عمومی) آن‌ها شناسایی می‌کند.

عمومی

دومین خط دفاعی، از نوع دفاع (اختصاصی – غیر اختصاصی) است.

غیراختصاصی

(سومین – دومین) خط دفاعی شامل بیگانه خوارها، گویچه‌های سفید، پروتئین‌ها، پاسخ التهابی و تب است.

دومین

پرسش‌های سطر به سطر

▪️ جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف) جانورشناسی به نام ……….. در حین مطالعه …….. ستاره دریایی، که ……… است، به مشاهده شگفت‌انگیزی دست یافت.

ایلیا مچنیکوف – لارو – شفاف

مچنیکوف برای نخستین بار، درون بدن …….، یاخته‌هایی را دید که شبیه …….. بودند؛ حرکت می‌کردند و مواد اطراف خود را می‌خوردند.

لارو – آمیب

مچنیکوف برای آزمودن فرضیه خود، خرده‌های ریزی از خارهای ……… را به زیر پوست …… وارد کرد و مشتاقانه منتظر ماند.

گل رز – لارو

مچنیکوف یاخته‌های آمیبی‌شکل بدن لارو ………. را…………… نامید.

ستاره دریایی – بیگانه‌خوار

قبل از آنکه بیگانه‌خوارهای بدن ما به میکروب حمله کند، ابتدا باید «……………….» آن را تشخیص دهد.

بیگانه بودن

دستگاه ایمنی هر فرد، یاخته‌های «……………» را می‌شناسد و تنها در برابر آنچه که «……………..» تشخیص داده می‌شود ……… می‌دهد.

خودی – بیگانه – پاسخ

دومین خط دفاعی شامل ساز و کارهایی است که بیگانه‌ها را بر اساس ویژگی‌های …………… آن‌ها شناسایی می‌کند.

عمومی

دومین خط دفاعی، از نوع دفاع ……………. است.

غیر اختصاصی

دومین خط دفاعی شامل ………….، گویچه‌های سفید، ……………، پاسخ التهابی و ……… است.

بیگانه‌خوارها – پروتئین‌ها – تب

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

▪️ اگر میکروبی بتواند از نخستین خط دفاعی عبور کند، آیا یاخته‌های بدن ما می‌توانند با آن مبارزه کنند؟

بله

کلید پاسخ به سؤال زیر، از مشاهده چه کسی به دست آمد؟ 

«اگر میکروبی بتواند از نخستین خط دفاعی عبور کند، آیا یاخته‌های بدن ما می‌توانند با آن مبارزه کنند؟» 

جانورشناسی به نام ایلیا مچنیکوف

ایلیا مچنیکوف در حین مطالعه لارو ستاره دریایی، که شفاف است، به مشاهده شگفت‌انگیزی دست یافت. این مشاهده چه بود؟

مچنیکوف برای نخستین بار، درون بدن لارو، یاخته‌هایی را دید که شبیه آمیب بودند؛ حرکت می‌کردند و مواد اطراف خود را می‌خوردند.

مچنیکوف برای نخستین بار، درون بدن کدام جانور، یاخته‌هایی را دید که شبیه آمیب بودند؛ حرکت می‌کردند و مواد اطراف خود را می‌خوردند؟ ویژگی بدن این جانور که کمک‌کننده مطالعات او بود چیست؟ 

لارو ستاره دریایی. چون شفاف است. 

مچنیکوف کدام یاخته‌های بدن لارو ستاره دریایی را بیگانه‌خوار نامید؟ 

یاخته‌هایی که شبیه آمیب بودند؛ حرکت می‌کردند و مواد اطراف خود را می‌خوردند.

مچنیکوف برای نخستین بار، درون بدن لارو، یاخته‌هایی را دید که شبیه آمیب بودند؛ حرکت می‌کردند و مواد اطراف خود را می‌خوردند. در این هنگام چه فکری به ذهن او خطور کرد؟

شاید این یاخته‌ها میکروب‌ها و ذرات خارجی را هم می‌خورند و در دفاع نقش دارند. اگر چنین باشد باید بتوانند ذره‌ای را که از خارج به بدن لارو وارد شده است نابود کنند.

مچنیکوف برای نخستین بار، درون بدن لارو، یاخته‌هایی را دید که شبیه آمیب بودند؛ حرکت می‌کردند و مواد اطراف خود را می‌خوردند. در این هنگام چه فرضیه‌ای داشت؟ و این فرضیه را چگونه آزمود؟ 

شاید این یاخته‌ها میکروب‌ها و ذرات خارجی را هم می‌خورند و در دفاع نقش دارند. اگر چنین باشد باید بتوانند ذره‌ای را که از خارج به بدن لارو وارد شده است نابود کنند. او برای آزمودن این فرضیه، خرده‌های ریزی از خارهای گل رز را به زیر پوست لارو وارد کرد و مشتاقانه منتظر ماند.

نتیجه آزمون فرضیه مچنیکوف چه بود؟ 

او درست حدس زده بود. تا صبح فردای پس از آزمون، یاخته‌های آمیبی شکل، اثری از خرده‌ها باقی نگذاشته بودند. مچنیکوف این یاخته‌ها را بیگانه‌خوار نامید. 

مچنیکوف یاخته‌های آمیبی‌شکل درود بدن لارو ستاره دریایی که اثری از خرده‌های خارهای گل سرخ باقی نگذاشتند را چه نامید؟ 

بیگانه‌خوار

در سیستم دفاعی بدن از کدام خط دفاعی «خودی و بیگانه» مطرح است؟ 

دومین خط دفاعی: واکنش‌های عمومی اما سریع

قبل از آنکه بیگانه‌خوارهای بدن ما به میکروب حمله کند، ابتدا باید چه چیزی را تشخیص دهند؟

بیگانه بدن آن را تشخیص دهند. 

دستگاه ایمنی هر فرد تنها در برابر چه عاملی پاسخ می‌دهد؟ 

دستگاه ایمنی هر فرد، یاخته‌های «خودی» را می‌شناسد و تنها در برابر آنچه که «بیگانه» تشخیص داده می‌شود پاسخ می‌دهد. 

دومین خط دفاعی شامل چه ساز و کارهایی است؟ 

دومین خط دفاعی شامل ساز و کارهایی است که بیگانه‌ها را بر اساس ویژگی‌های عمومی آن‌ها شناسایی می‌کند.

دومین خط دفاعی، بیگانه‌ها را بر اساس چه ویژگی‌هایی شناسایی می‌کند؟ 

بر اساس ویژگی‌های عمومی آن‌ها

نوع دفاع، دومین خط دفاعی چیست؟ 

دفاع غیر اختصاصی

نوع دفاع دومین خط دفاعی، غیر اختصاصی است. علت چیست؟ 

زیرا دومین خط دفاعی شامل ساز و کارهایی است که بیگانه‌ها را بر اساس ویژگی‌های عمومی آن‌ها شناسایی می‌کند.

دومین خط دفاعی شامل چه مکانیسم‌هایی است؟

بیگانه‌خوارها، گویچه‌های سفید، پروتئین‌ها، پاسخ التهابی و تب

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️ درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف) جانورشناسی به نام ایلیا مچنیکوف در حین مطالعه لارو ستاره دریایی، که شفاف است، به مشاهده شگفت‌انگیزی دست یافت.

درست

ب) مچنیکوف برای نخستین بار، درون بدن لارو، یاخته‌هایی را دید که شبیه آمیب بودند؛ حرکت می‌کردند و یاخته‌های اطراف خود را می‌خوردند.

نادرست (تصحیح آن: مواد جایگزین یاخته‌های دوم) 

حدس مچنیکوف دربارهٔ یاخته‌های آمیبی‌شکل درون بدن لارو ستاره دریایی درست بود. 

درست

تا صبح فردای پس از آزمون، یاخته‌های آمیبی شکل، اثری از خرده‌ها باقی نگذاشته بودند. مچنیکوف این یاخته‌ها را بیگانه‌خوار نامید.

درست

مچنیکوف بقيهٔ عمر خود را به مطالعه نحوه دفاع بدن در برابر میکروب‌ها پرداخت و سرانجام موفق شد جایزه نوبل را به دست آورد.

درست

قبل از آنکه بیگانه خوارهای بدن ما به میکروب حمله کند، ابتدا باید «بیگانه بودن» آن را تشخیص دهد.

درست

دستگاه ایمنی هرفرد، یاخته‌های «خودی» را می‌شناسد و تنها در برابر آنچه که «بیگانه» تشخیص داده می‌شود پاسخ می‌دهد.

درست

دومین خط دفاعی شامل ساز و کارهایی است که بیگانه‌ها را بر اساس ویژگی‌های اختصاصی آن‌ها شناسایی می‌کند.

نادرست (تصحیح: عمومی جایگزین اختصاصی) 

دومین خط دفاعی، از نوع دفاع اختصاصی است.

نادرست (تصحیح: غیراختصاصی جایگزین اختصاصی) 

سومین خط دفاعی شامل بیگانه خوارها، گویچه‌های سفید، پروتئین‌ها، پاسخ التهابی و تب است.

نادرست (تصحیح: دومین جایگزین سومین) 

پرسش‌های مقایسه‌ای

▪️ هر یک از موارد زیر نشانگر کدام خط دفاعی است؟ 

الف) شامل ساز و کارهایی است که بیگانه‌ها را بر اساس ویژگی‌های عمومی آن‌ها شناسایی می‌کند.

دومین خط دفاعی

ب) شامل بیگانه خوارها، گویچه‌های سفید، پروتئین‌ها، پاسخ التهابی و تب است.

بیگانه خوارها (فاگوسیت ها)

در انسان انواع مختلفی از یاخته‌های بیگانه خوار شناسایی شده‌اند. بیگانه خوارها در جای جای بدن انسان حضور دارند. درشت خوار (ماکروفاژ) یکی از بیگانه خوارهاست (شکل 2).

واژه درشت خوار برای شما آشناست. آیا درشت خوارهای حبابکی را در شش‌ها به یاد دارید؟ درشت خوارها در اندام‌های مختلف، از جمله گره‌های لنفاوی، حضور دارند و با میکروب¬ها مبارزه می‌کنند.

یکی دیگر از وظایف درشت خوار از بین بردن یاخته‌های مرده بافت‌ها یا بقایای آن‌هاست. از سال گذشته به یاد دارید که کبد و طحال گویچه‌های قرمز مرده را پاکسازی می‌کنند. می.دانید چگونه؟ این کار به وسیله درشت خوارهای این اندام‌ها انجام می‌شود.

نوع دیگری از بیگانه خوارها یاخته‌های دارینه‌ای نام دارد. این یاخته‌ها را به علت داشتن انشعابات دارینه مانند، به این نام می‌خوانند. یاخته‌های دارینه‌ای در بخش‌هایی از بدن که با محیط بیرون در ارتباط‌اند، مثل پوست و لوله گوارش، به فراوانی یافت می‌شوند. این یاخته‌ها علاوه بر بیگانه‌خواری، قسمت‌هایی از میکروب را در سطح خود قرار می‌دهند. سپس خود را به گره‌های لنفاوی نزدیک می‌رسانند، تا این قسمت‌ها را به یاخته‌های ایمنی ارائه کنند (شکل 3). یاخته‌های ایمنی با شناختن این قسمت‌ها، میکروب مهاجم را شناسایی خواهند کرد.

بیگانه خوار دیگر ماستوسیت نام دارد. ماستوسیت‌ها مانند یاخته‌های دارینه‌ای در بخش‌هایی از بدن که با محیط بیرون در ارتباط‌اند، به فراوانی یافت می‌شوند. ماستوسیت‌ها ماده‌ای به نام هیستامین دارند. هیستامین رگ¬ها را گشاد و نفوذپذیری آن‌ها را زیاد می‌کند. گشاد شدن رگ‌ها باعث افزایش جریان خون و حضور بیشتر گویچه‌های سفید می‌شود. نفوذ پذیری بیشتر رگ‌ها موجب می‌شود تا خوناب که حاوی پروتئین‌های دفاعی است بیش از گذشته به خارج رگ نشت کند.

نوتروفیل، بیگانه خوار دیگری است که از انواع گویچه‌های سفید است. نوتروفیل ها را در بخش گویچه‌های سفید بررسی می‌کنیم.

شکل ۳- نحوه عملکرد یاخته‌های دارینه‌ای

گویچه‌های سفید

یافته‌های اولیه نشان داد که در جریان بیماری‌های میکروبی، تعداد گویچه‌های سفید افزایش می‌یابد و به این ترتیب، مشخص شد که بین این گویچه‌ها و میکروب‌ها ارتباط وجود دارد. اما هنوز یک سؤال دیگر باقی مانده بود: گویچه‌های سفید در خون‌اند، اما میکروب‌ها همه جا می‌توانند باشند. گویچه‌های سفید چگونه با میکروب‌های خارج از خون مبارزه می‌کنند؟ آیا گویچه‌های سفید می‌توانند از خون خارج شوند؟

با پیشرفت روش‌های رنگ‌آمیزی و کار با میکروسکوپ، دانشمندان به کشفی دست یافتند که می‌توانست این معما را حل کند. دانشمندان مشاهده کردند که گویچه‌های سفید نه تنها در خون، بلکه در بافت‌های دیگر هم یافت می‌شوند. پس گویچه‌های سفید، توانایی خروج از خون را دارند. فرایند عبور گویچه‌های سفید را از دیواره مویرگ‌ها، تراگذری (دیاپدز) می‌نامند (شکل ۴). تراگذری از ویژگی‌های همه گویچه‌های سفید است.

شکل ۴- تراگذری گویچه سفید

در سال گذشته دانستید گویچه‌های سفید انواع مختلفی دارند و به روش‌های مختلفی مبارزه می‌کنند. در این قسمت آن‌هایی را بررسی می‌کنیم که در دومین خط دفاعی نقش دارند. سایر گویچه‌های سفید را در قسمتهای بعدی بررسی خواهیم کرد.

فعالیت ۳

در شکل زیر، انواع گویچه‌های سفید نشان داده شده است (مقیاس گویچه‌ها نسبت به هم رعایت نشده است). با توجه به آنچه که در سال قبل خوانده‌اید:

الف) نام هر یک را بیان کنید.

ب) سیتوپلاسم در کدام گویچه‌ها دانه دار و در کدام بدون دانه است؟

پ) تحقیق کنید که دانه‌ها از چه چیزی ساخته شده‌اند؟

نوتروفیل‌ها را می‌توان به «نیروهای واکنش سریع» تشبیه کرد. اگر عامل بیماری‌زا در بافت وارد شود، نوتروفیل‌ها با تراگذری خود را به آن‌ها می‌رسانند و با بیگانه‌خواری آن‌ها را نابود می‌کنند (شکل ۵). نوتروفیل‌ها مواد دفاعی زیادی حمل نمی‌کنند و چابک‌اند.

شکل ۵- بیگانه‌خواری نوتروفیل‌ها

همه عوامل بیماری‌زا را نمی‌توان با بیگانه‌خواری از بین برد. در برابر عوامل بیماری‌زای بزرگ‌تری مثل کرم‌های انگل که قابل بیگانه‌خواری نیستند، ائوزینوفیل‌ها مبارزه می‌کنند. ائوزینوفیل‌ها محتویات دانه‌های خود را به روی انگل می‌ریزند (شکل 6).

بازوفیل‌ها، به مواد حساسیت‌زا پاسخ می‌دهند. دانه‌های این یاخته‌ها هیستامین و ماده‌ای به نام هپارین دارند. هپارین ضد انعقاد خون است.

مونوسیت‌ها، از خون خارج می‌شوند و پس از خروج، تغییر می‌کنند و به درشت خوار و یا یاخته‌های دندریتی تبدیل می‌شوند.

لنفوسیت‌ها انواع مختلفی دارند. لنفوسیتی را که در دفاع غیراختصاصی نقش دارد، یاخته کشنده طبیعی می‌نامند که یاخته‌های سرطانی و آلوده به ویروس را نابود می‌کنند. یاخته کشنده طبیعی، به یاخته سرطانی متصل می‌شود، با ترشح پروتئینی به نام پرفورين منفذی در غشا ایجاد می‌کند. سپس با وارد کردن آنزیمی به درون یاخته، باعث مرگ برنامه‌ریزی شده یاخته می‌شود (شكل ۷). در یاخته‌ها، برنامه‌ای وجود دارد که در صورت اجرای آن، یاخته می‌میرد. این نوع مرگ را مرگ برنامه‌ریزی شده می‌نامند. لنفوسیت‌های دفاع اختصاصی را لنفوسیت‌های B و T می‌نامند و کمی بعد با آن‌ها آشنا خواهیم شد.

شکل ۶- ائوزینوفیل‌ها لارو انگل را احاطه کرده‌اند.

یاخته کشنده طبیعی به یاخته هدف متصل می‌شود.

ریز کیسه‌های حاوی پرقورين و مولکول‌های آنزیم، محتویات خود را با برون رانی ترشح می‌کنند.

پرفورين ها، منافذی را در غشا ایجاد می‌کند.

آنزیم از منافذ عبور کرده، به یاخته وارد می‌شود و باعث مرگ یاخته می‌شود.

یاخته مرده توسط درشت خواری بیگانه‌خواری می‌شود.

شكل ۷- نحوه عملکرد یاخته کشنده طبیعی

فعالیت ۴

یک گسترش آماده خون را با میکروسکوپ مشاهده و انواع گویچه‌های سفید را در آن مشاهده کنید.

پروتئین‌ها

علاوه بر یاخته‌ها، پروتئین‌ها هم در ایمنی بدن نقش دارند. پروتئین‌های مکمل، گروهی از پروتئین‌های خون (محلول در خوناب) اند. این پروتئین‌ها در فرد غیرآلوده به صورت غیرفعال‌اند، اما اگر میکروبی به بدن نفوذ کند، فعال می‌شوند. واکنش فعال شدن، به این صورت است که وقتی یکی از این پروتئین‌ها فعال می‌شود، دیگری را فعال می‌کند و به همین ترتیب ادامه می‌یابد.

پروتئین‌های فعال شده به کمک یکدیگر، با ایجاد ساختارهای حلقه مانند در غشای میکروب‌ها، منافذی به وجود می‌آورند. این منافذ عملکرد غشای یاخته‌ای میکروب را در کنترل ورود و خروج مواد از بین می‌برند و سرانجام یاخته بیگانه می‌میرد (شکل ۸). علاوه بر آن، قرارگرفتن پروتئین‌های مکمل روی میکروب، باعث می‌شود که بیگانه‌خواری آن آسان‌تر انجام شود.

شکل ۸- نحوه عملکرد پروتئین‌های مکمّل

یکی دیگر از روش‌های دفاع، ترشح پروتئینی به نام اینترفرون است. اینترفرون نوع یک از یاخته آلوده به ویروس ترشح می‌شود و علاوه بر یاخته آلوده، بریاخته های سالم مجاور هم اثر می‌کند و آن‌ها را در برابر ویروس مقاوم می‌کند. اینترفرون نوع دو از یاخته‌های کشنده طبیعی و لنفوسیت‌های T ترشح می‌شود و درشت خوارها را فعال می‌کند. این نوع اینترفرون نقش مهمی در مبارزه علیه یاخته‌های سرطانی دارد.

پاسخ التهابی

هر یک از ما به نوعی تجربه زخمی شدن یا بریدگی را داشته‌ایم. در این موارد، پوست آسیب می‌بیند و میکروب‌ها فرصتی برای نفوذ پیدا می‌کنند. قرمزی، تورم، گرما و درد که در موضع آسیب دیده مشاهده می‌شوند، نشانه‌های التهاب‌اند.

التهاب، پاسخی موضعی است که به دنبال آسیب بافتی بروز می‌کند. این پاسخ به از بین بردن میکروب‌ها، جلوگیری از انتشار میکروب‌ها و تسریع بهبودی می‌انجامد. التهاب چگونه ایجاد می‌شود؟

در التهاب، از ماستوسیت های آسیب دیده هیستامین رها می‌شود. به این ترتیب، گویچه‌های سفید بیشتری به موضع آسیب هدایت می‌شوند و خوناب بیشتری به بیرون نشت می‌کند (شکل ۹).

یاخته‌های دیواره مویرگ‌ها و درشت خوارها با تولید پیک‌های شیمیایی، گویچه‌های سفید خون را به محل آسیب فرا می‌خوانند.

نوتروفیل ها و مونوسیت‌ها با تراگذری از خون خارج می‌شوند. نوتروفیل ها بیگانه‌خواری می‌کنند و مونوسیت ها به درشت خوار تبدیل می‌شوند.

فعالیت ۵

الف) علت قرمزی، تورم و گرم شدگی موضع التهاب را چگونه توضیح می‌دهید؟

ب) خروج خوناب بیشتر در محل التهاب از رگ چه اهمیتی دارد؟

در رابطه با چرک و مواد موجود در آن تحقیق کنید.

تب

یکی از نشانه‌های بیماری‌های میکروبی، تب است. فعالیت میکروب‌ها در دماهای بالا کاهش می‌یابد، هیپوتالاموس در پاسخ به بعضی ترشحات میکروب‌ها، دمای بدن را بالا می‌برد.

شکل ۹ – مراحل التهاب:

1- ورود باکتری به بدن

2- ماستوسیت‌های آسیب دیده هیستامین (نقاط آبی) رها می‌کنند.

3- نوتروفیل‌ها و مونوسیت‌ها از مویرگ خارج می‌شوند.

4- پروتئین مکمل فعال شده به غشای باکتری متصل می‌شود.

5- درشت خوارها ضمن تولید پیک شیمیایی باکتری‌ها را بیگانه‌خواری می‌کنند.

فعالیت ۶

الف) تب چگونه بر فعالیت میکروب‌ها اثر می‌گذارد؟

ب) چرا تب‌های شدید خطرناک‌اند؟