سوال های تشریحی گفتار سوم فصل پنجم زیست شناسی یازدهم

فصل ایمنی

گفتار سومین خط دفاعی: دفاع اختصاصی

در حال طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم! 

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️ در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید. 

الف) دفاع (غیراختصاصی – اختصاصی) چنان که از نام آن برمی آید به نوع عامل بیگانه بستگی دارد و تنها بر همان عامل مؤثر است.

اختصاصی

ب) پاسخی که علیه میکروب (سندروم داون – کزاز) ایجاد می‌شود بر سایر میکروب‌ها اثری ندارد.

کزاز

شناسایی عامل غیرخودی به طور اختصاصی، وظیفه برعهده (ماکروفاژها – لنفوسیت‌ها) است.

لنفوسیت‌ها

دفاع (غیراختصاصی – اختصاصی) به وسیله لنفوسیت‌های B و T انجام می‌شود.

اختصاصی

هر دو نوع لنفوسیت در (تیموس – مغز استخوان) تولید می‌شوند. 

مغز استخوان

هر دو نوع لنفوسیت در ابتدا (بالغ – نابالغ‌)اند؛ یعنی توانایی شناسایی عامل بیگانه را (دارند – ندارند).

نابالغ‌ – ندارند

لنفوسیت‌های B در (تیموس – همان مغز استخوان) اما لنفوسیت‌های T در (تیموس – همان مغز استخوان) بالغ می‌شوند. 

همان مغز استخوان – تیموس

تیموس در دوران نوزادی و کودکی فعالیت (کمی – زیادی) دارد اما به تدریج (از فعالیت آن کاسته – بر فعالیت آن افزوده) می‌شود و اندازه آن (تحلیل می‌رود – بزرگ‌تر می‌شود). 

زیادی – از فعالیت آن کاسته – تحلیل می‌رود

مولکول‌هایی که (نوتروفیل‌ها – لنفوسیت‌ها) شناسایی می‌کنند، پادگِن (آنتی‌ژن) نام دارند.

لنفوسیت‌ها

هر لنفوسیت B یا T در سطح خود، (پادگِن – گیرنده‌های پادگِن دارد که (بسیاری – همگی) از یک نوع‌اند.

گیرنده‌های پادگِن – همگی

هر گیرنده پادگِن (غیراختصاصی – اختصاصی) عمل می‌کند. 

اختصاصی

پرسش‌های سطر به سطر

▪️ جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف) دفاع اختصاصی به وسیله لنفوسیت‌های …….. و ……. انجام می‌شود.

B – T

هر دو نوع لنفوسیت در …………. تولید می‌شوند و در ابتدا ……… اند؛ یعنی توانایی شناسایی ……… را ندارند.

مغز استخوان – نابالغ – عامل بیگانه

لنفوسیت‌های …….. در همان مغز استخوان اما لنفوسیت‌های …….. در تیموس بالغ می‌شوند و به این ترتیب، توانایی شناسایی ……….. را به دست می‌آورند.

T – B – عامل بیگانه

تیموس در دوران …….. و ……… فعالیت زیادی دارد اما به تدریج از ……… آن کاسته می‌شود و ………. آن تحلیل می‌رود.

نوزادی – کودکی – فعالیت – اندازه

مولکول‌هایی که لنفوسیت‌ها شناسایی می‌کنند، ………. نام دارند.

پادگِن (آنتی‌ژن)

هر لنفوسیت B یا T در سطح خود، گیرنده‌های ………. دارد که ……… از یک نوع‌اند.

پادگِن – همگی

هر گیرنده پادگن (آنتی‌ژن) ……… عمل می‌کند. 

اختصاصی

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

▪️ دفاع اختصاصی در دستگاه ایمنی به چه عاملی بستگی دارد؟ 

دفاع اختصاصی چنان که از نام آن برمی آید به نوع عامل بیگانه بستگی دارد و تنها بر همان عامل مؤثر است.

کدام نوع دفاع به نوع عامل بیگانه بستگی دارد و تنها بر همان عامل مؤثر است؟ 

دفاع اختصاصی

کدام نوع دفاع تنها بر یک نوع عامل بیگانه مؤثر است؟

دفاع اختصاصی 

جمله زیر نشان‌دهندهٔ کدام خط دفاعی است؟ 

«پاسخی که علیه میکروب کزاز ایجاد می‌شود بر سایر میکروب‌ها اثری ندارد.» 

سومین خطّ دفاعی: دفاع اختصاصی 

چگونه عامل غیرخودی به طور اختصاصی شناسایی می‌شود؟

وظیفه شناسایی عامل غیرخودی به طور اختصاصی برعهده کدام یاخته‌های سفید است؟ 

لنفوسیت‌ها

شناسایی آنتی‌ژن (پادگِن) به وسیله کدام یاخته سفید انجام می‌شود؟ 

لنفوسیت‌ها

دفاع اختصاصی به وسیله کدام یاخته‌ها انجام می‌شود؟

لنفوسیت‌های B و T

انواع لنفوسیت‌ها کدام‌اند؟ 

لنفوسیت‌های B و T

لنفوسیت‌های B و T به ترتیب در کدام اندام تولید می‌شوند؟

مغز استخوان – مغز استخوان

لنفوسیت‌ها در ابتدا نابالغ‌اند؛ یعنی چه؟ 

یعنی توانایی شناسایی عامل بیگانه را ندارند.

کدام نوع لنفوسیت در  مغز استخوان، بالغ می‌شوند؟ 

B

کدام نوع لنفوسیت در تیموس بالغ می‌شوند؟ 

T

لنفوسیت‌های B و لنفوسیت‌های T به ترتیب در کجا بالغ می‌شوند؟ 

مغز استخوان – تیموس

لنفوسیت‌های B و لنفوسیت‌های T به ترتیب در کجا توانایی شناسایی عامل بیگانه را به دست می‌آورند؟ 

مغز استخوان – تیموس

لنفوسیت‌های T در تیموس بالغ می‌شوند یعنی چه؟

یعنی توانایی شناسایی عامل بیگانه را به دست می‌آورند.

کدام اندام در دوران نوزادی و کودکی فعالیت زیادی دارد اما به تدریج از فعالیت آن کاسته می‌شود و اندازه آن تحلیل می‌رود؟ 

تیموس

فعالیت و اندازه تیموس در دوران نوزادی و کودکی را با فعالیت و اندازه آن پس از این دوران مقایسه کنید. 

تیموس در دوران نوزادی و کودکی فعالیت زیادی دارد اما به تدریج از فعالیت آن کاسته می‌شود و اندازه آن تحلیل می‌رود.

تیموس در کدام دوران فعالیت زیادی دارد؟ 

نوزادی و کودکی

پادگِن (آنتی‌ژن) چیست؟ 

مولکول‌هایی که این لنفوسیت‌ها شناسایی می‌کنند، پادگِن (آنتی‌ژن) نام دارند.

مولکول‌هایی که لنفوسیت‌ها شناسایی می‌کنند، چه نام دارند؟ 

پادگِن (آنتی‌ژن)

لنفوسیت‌ها چگونه پادگِن را شناسایی می‌کنند؟

هر لنفوسیت B یا T در سطح خود، گیرنده‌های پادگِن دارد که همگی از یک نوع‌اند. هر گیرنده اختصاصی عمل می‌کند؛ یعنی فقط می‌تواند به یک نوع پادگن متصل شود و به این ترتیب، پادگِن شناسایی می‌شود.

کدام یاخته‌ها در سطح خود، گیرنده‌های پادگِن (آنتی‌ژن) دارند؟ 

لنفوسیت‌های B یا T

هر گیرنده پادگِنی (آنتی ژنی) اختصاصی عمل می‌کند؛ یعنی چه؟

یعنی فقط می‌تواند به یک نوع پادگن متصل شود و به این ترتیب، پادگِن شناسایی می‌شود.

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️ درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف) دفاع غیراختصاصی چنان که از نام آن برمی آید به نوع عامل بیگانه بستگی دارد و تنها بر همان عامل مؤثر است.

نادرست (تصحیح جمله: اختصاصی جایگزین غیراختصاصی) 

ب) پاسخی که علیه میکروب کزاز ایجاد می‌شود بر سایر میکروب‌ها اثری ندارد.

درست

پ) وظیفه شناسایی عامل غیرخودی به طور اختصاصی برعهده لنفوسیت‌ها است.

درست

مولکول‌هایی که لنفوسیت‌ها شناسایی می‌کنند، پادگِن (آنتی‌ژن) نام دارند.

درست

هر لنفوسیت B یا T در سطح خود، گیرنده‌های پادگِن دارد که بسیاری از آنها یک نوع‌اند.

نادرست (تصحیح: «همگی» جایگزین «بسیاری از آنها») 

هر گیرنده پادگِن (آنتی‌ژن)، اختصاصی عمل می‌کند.

درست

هر گیرنده پادگِن (آنتی‌ژن)، می‌تواند به چند نوع پادگن متصل شود. 

نادرست (تصحیح آن:«فقط می‌تواند به یک نوع» جایگزین «می‌تواند به چند نوع») 

پرسش‌های مقایسه‌ای

▪️ هر یک از موارد زیر معرف کدام نوع لنفوسیت است؟ 

الف) انجام دفاع اختصاصی

لنفوسیت‌های B و T

ب) در مغز استخوان تولید می‌شوند

هر دو نوع لنفوسیت

ج) در مغز استخوان، بالغ می‌شوند

لنفوسیت‌های B

د) در تیموس بالغ می‌شوند

لنفوسیت‌های T

ه) مولکول‌هایی به نام پادگِن (آنتی‌ژن) شناسایی می‌کنند

هر دو نوع لنفوسیت

نحوه عملکرد لنفوسیت B

لنفوسیت B پادگِن سطح میکروب‌ها یا ذرات محلول مثل سم میکروب‌ها را شناسایی می‌کند.

از میان لنفوسیت‌های B با گیرنده‌های مختلف، آن لنفوسیتی که توانسته است پادگن را شناسایی کند به سرعت تکثیر می‌شود و یاخته‌هایی به نام پادتن ساز (پلاسموسیت) را پدید می‌آورد (شکل ۱۱). یاخته پادتن ساز پادتن ترشح می‌کند. پادتن همراه مایعات بین یاخته‌ای، خون و لنف به گردش در می‌آید و هرجا با میکروب یا پادگن‌های محلول برخورد کرد آن را نابود، یا بی اثر می‌سازد.

شکل ۱۱- نحوه عملکرد لنفوسیت B

پادتن‌ها مولکول‌هایی Yشکل و از جنس پروتئین‌اند. هر پادتن دو جایگاه برای اتصال به پادگن دارد (شکل ۱۲ ). هر لنفوسیت B می‌تواند پس از تبدیل به پادتن ساز، پادتنی مشابه با گیرنده خود ترشح کند (شکل 13).

شکل ۱۲- مولکول پادتن

شكل ۱۳- هر لنفوسیت فقط یک نوع گیرنده دارد که پس از تبدیل به پادتن ساز پادتنی مشابه با گیرنده خود را ساخته و ترشح می‌کند.

پادتن پادگن را با روش‌هایی که در شکل ۱۴ نشان داده شده است، بی‌اثر یا نابود می‌کند. از پادتن‌ها می‌توان به عنوان دارو نیز استفاده کرد. پادتن آماده را سرم می‌نامند. به عنوان مثال، در زخم‌های شدید، که احتمال فعالیت باکتری کزاز وجود دارد، از سرم ضدّ کزاز استفاده می‌شود. همچنین پادزهر سمّ مار که بعد از مارگزیدگی استفاده می‌شود، حاوی پادتن‌هایی است که سمّ مار را خنثی می‌کنند.

شکل ۱۴- نحوه عملکرد پادتن

نحوه عملکرد لنفوسیت T

النفوسیتT، یاخته‌های خودی را که تغییر کرده‌اند، مثلاً سرطانی یا آلوده به ویروس شده است را نابود می‌کند. همچنین به یاخته‌های بخش پیوند شده حمله می‌کند. لنفوسیت T پس از شناسایی پادگن تکثیر می‌شود و لنفوسیت‌های کشنده را پدید می‌آورد.

لنفوسیت‌های T کشنده به یاخته هدف متصل می‌شوند و با ترشح پرفورین و آنزیم «مرگ برنامه‌ریزی شده» را به راه می‌اندازند.

فعالیت ۷

آنفلوانزای پرندگان را ویروسی پدید می‌آورد که می‌تواند سایر گونه‌ها، از جمله انسان را نیز آلوده کند. این ویروس به شش‌‌ها حمله می‌کند و سبب می‌شود دستگاه ایمنی بیش از حدّ معمول فعالیت کند. بدین ترتیب، به تولید انبوه و بیش از اندازه لنفوسیت‌های T می‌انجامد.

الف) علت مرگ بر اثر آلودگی با این ویروس را چگونه توجیه می‌کنید؟

ب) چه راهی را برای کنترل این بیماری در جمعیت‌ها پیشنهاد می‌کنید؟

پاسخ اولیه و ثانویه در ایمنی اختصاصی

دفاع اختصاصی، فرایندی است که برای شناسایی پادگن و تكثير لنفوسیت‌ها به زمان نیاز دارد. از این رو، برخلاف دفاع غیر اختصاصی، دفاع سریعی نیست. اما اگر پادگنی که قبلاً به بدن وارد شده است دوباره به بدن وارد شود، پاسخ دفاع اختصاصی نسبت به قبل سریع‌تر و قوی‌تر است (شکل ۱۵)؛ چرا؟

شکل ۱۵- پاسخ اولیه و ثانویه

دستگاه ایمنی دارای «حافظه» است؛ یعنی وقتی با پادگنی برخورد کند، خاطره آن برخورد را نگه خواهد داشت. به این ترتیب، پادگنی که برای دفعات بعدی به بدن وارد می‌شود سریعتر شناسایی می‌شود. اما چگونه؟

وقتی لنفوسیت، پادگنی را شناسایی می‌کند تکثیر می‌شود و علاوه بر لنفوسیت‌های عمل کننده (پادتن ساز یا T کشنده) یاخته‌های دیگری به نام لنفوسیت‌های خاطره پدید می‌آید که تا مدت‌ها در خون باقی می‌مانند (شکل ۱۶).

وجود تعداد زیادی لنفوسیت خاطره در خون، باعث می‌شود تشخیص پادگن سریعتر صورت پذیرد و برای برخوردهای بعدی، تعداد بیشتری لنفوسیت خاطره پدید آید.

شکل ۱۶- لنفوسیت‌های خاطره

فعالیت ۸

علت شدیدتر بودن پاسخ ایمنی در برخورد دوم نسبت به برخورد اول چیست؟

از خاصیت حافظه‌دار بودن دفاع اختصاصی، در واکسیناسیون استفاده می‌شود. کافی است یک بار میکروب را در شرایط کنترل شده به دستگاه ایمنی معرفی کنیم و به این طریق یاخته‌های خاطره را پدید آوریم. بدین ترتیب، اگر دوباره همان میکروب به بدن وارد شود، قبل از آنکه فرصت عمل پیدا کند، دستگاه ایمنی آن را از پای در می‌آورد.

واکسن، میکروب ضعیف شده، کشته شده، پادگن میکروب یا سم خنثی شده آن است که با وارد کردن آن به بدن، یاخته‌های خاطره پدید می‌آید (شکل ۱۷). به همین علت، ایمنی حاصل از واکسن را ایمنی فعال می‌نامند. در مقابل، ایمنی حاصل از سرم ایمنی غیر فعال است چون پادتن در بدن تولید نشده و یاخته خاطره‌ای نیز پدید نیامده است.

1- هر میکروبی پادگن‌های مخصوص به خود را دارد.

2- از میکروب کشته شده، ضعیف شده یا پادگن‌های آن به عنوان واکسن استفاده می‌شود.

3- پادتن و لنفوسیت خاطره تولید می‌شود.

4- وقتی میکروب واقعی به بدن وارد شود، یاخته خاطره و پادتن‌ها آمادگی مقابله با آن را دارند.

شكل ۱۷- نحوه عملکرد واکسن

فعالیت ۹

الف) تحقیق کنید که کودکان ایرانی چه واکسن‌هایی را دریافت می‌کنند؟ در چه زمانی؟

ب) چرا بعضی از واکسن‌ها را باید تکرار کرد؟

ایدز، نگاهی دقیق‌تر به ایمنی اختصاصی

نقص ایمنی اکتسابی که به اختصار ایدز (AIDS) نامیده می‌شود، نوعی بیماری است که عامل آن ویروس است. ویروس این بیماری HIVنام دارد. در این بیماری عملکرد در دستگاه ایمنی فرد، دچار نقص می‌شود. به همین دلیل حتی ابتلا به کم خطرترین بیماری‌های واگیر ممکن است به مرگ منجر شود.

ویروس ایدز پس از ورود به بدن ممکن است بین ۶ ماه تا ۱۵ سال نهفته باقی بماند و بیماری ایجاد نکند. چنین فردی آلوده به HIV است، اما بیمار نیست و هیچ علامتی از ایدز را ندارد. تنها راه تشخیص آن، انجام آزمایش پزشکی است. فرد آلوده با بیمار می‌تواند این ویروس را به دیگران منتقل کند. به این ترتیب، باعث انتشار ویروس شود.

HIV از طریق رابطه جنسی، خون و فراورده‌های خونی آلوده و نیز استفاده از هر نوع اشیای تیز و برنده‌ای که به خون آلوده به ویروس آغشته باشد (مثل استفاده از سرنگ یا تیغ مشترک، خالکوبی و سوراخ کردن گوش با سوزن مشترک) و مایعات بدن منتقل می‌شود. مادری که آلوده به HIV است می‌تواند در جریان بارداری، زایمان و شیردهی، ویروس را به فرزند خود منتقل کند. دست دادن، روبوسی، نیش حشرات، آب و غذا، این ویروس را منتقل نمی‌کند. انتقال ویروس از طریق ترشحات بینی، بزاق، خلط، عرق و اشک، یا از طریق ادرار و مدفوع ثابت نشده است. تاکنون درمانی قطعی برای ایدز یافت نشده است و بهترین راه مقابله با آن، پیشگیری و افزایش آگاهی عمومی است.

دستگاه ایمنی چگونه در ایدز آسیب می‌بیند؟ زیست شناسان دریافتند که علت بیماری ایدز، حملة ویروس به لنفوسیت‌های Tو از پای درآوردن آن‌هاست (شکل ۱۸). این مشاهده بلافاصله پرسشی را مطرح می‌کند: چرا از بین رفتن لنفوسیت‌های T به تضعیف کل دستگاه ایمنی، حتی لنفوسیت‌های B می‌انجامد؟ فعالیت لنفوسیت T چه ارتباطی با لنفوسیت B دارد؟

شکل 18- HIV ویروس مسبب ایدز. در این شکل، ویروس با رنگ قرمز نشان داده شده است. ویروس‌ها در حال آزاد شدن از یاخته آلوده‌اند. این ویروس چنان ریز است که نزدیک به ۲۰۰ میلیون عدد از آن‌ها را می‌توان در نقطه پایان این جمله جای داد.

پاسخ به این سؤال، به درک مدل دقیق‌تری از نحوه عمل دستگاه ایمنی انجامید. مشاهدات بیشتر نشان داد که HIVنه به همه لنفوسیت‌هایT، بلکه به نوع خاصی از آن‌ها حمله می‌کند. در واقع فعالیت لنفوسیت‌های B و دیگر لنفوسیت‌های T به کمک این نوع خاص انجام می‌شود، لذا آن را لنفوسیت T کمک کننده نامیدند. ویروس با از بین بردن این لنفوسیت‌ها، عملکرد لنفوسیت‌های B و T و در نتیجه سیستم ایمنی را مختل می‌کند.

حساسیت

دستگاه ایمنی به همه مواد خارجی پاسخ نمی‌دهد. مثلاً دستگاه ایمنی به حضور میکروب‌های مفید در دستگاه گوارش پاسخ نمی‌دهد. به عدم پاسخ دستگاه ایمنی در برابر عامل‌های خارجی تحمل ایمنی می گویند.

در اطراف ما مواد گوناگونی وجود دارد که بی خطرند و دستگاه ایمنی نسبت به آن‌ها تحمل دارد. اما در فردی ممکن است دستگاه ایمنی به این مواد بی¬خطر واکنش نشان دهد و پاسخ ایمنی ایجاد شود. در چنین حالتی می گوییم که این فرد نسبت به آن ماده حساسیت دارد. ماده‌ای را که باعث حساسیت شده است، حساسیت‌زا می‌نامند.

پاسخ دستگاه ایمنی به ماده حساسیت زا، ترشح هیستامین از ماستوسیت‌ها و بازوفیل‌هاست. در نتیجه ترشح هیستامین علائم شایع حساسیت مثل قرمزی و آبریزش از بینی ایجاد می‌شود.

بیماری‌های خود ایمنی

گاهی دستگاه ایمنی یاخته‌های خودی را به عنوان غیرخودی شناسایی و به آن‌ها حمله می‌کند و باعث بیماری می‌شود؛ به این نوع بیماری‌ها، بیماری خودایمنی می گویند. دیابت نوع یک، مثالی از بیماری خود ایمنی است. در این بیماری، دستگاه ایمنی به یاخته‌های تولیدکننده انسولین حمله می‌کند و آن‌ها را از بین می‌برد.

اِم. اِس. بیماری خودایمنی دیگری است که در آن میلین اطراف یاخته‌های عصبی در مغز و نخاع مورد حمله دستگاه ایمنی قرار می‌گیرد و در قسمت¬هایی از بین می‌رود. بدین ترتیب، در ارتباط دستگاه عصبی مرکزی با بقیه بدن اختلال ایجاد می‌شود.

ایمنی در جانوران

همه جانوران ایمنی غیر اختصاصی دارند، اما ایمنی اختصاصی اساساً در مهره داران دیده می‌شود. با وجود این، ساز و کارهایی در بی مهرگان یافت شده است که مشابه ایمنی اختصاصی عمل می‌کنند. به عنوان مثال، در مگس میوه، مولکولی کشف شده است که می‌تواند به صدها شکل مختلف درآید و پادگن‌های مختلفی را شناسایی کند.

مطالعات دانشمندان درباره دستگاه ایمنی بی مهرگان در سال‌های اخیر، شباهت‌های بیشتری با مهره داران را نشان داده است. این گونه مطالعات ما را در درک بهتر نحوه پیدایش ایمنی اختصاصی یاری خواهد کرد.