سوال های تشریحی گفتار سوم فصل ششم زیست شناسی دهم

در حال طرح پرسش

قدردان شکیبایی شما هستیم!

فصل جـذب و انتقـال مـواد در گیاهـان

گفتار ساختار گیاهان

پرسش‌های دو گزینه‌ای

▪️ در هر جمله با انتخاب یکی از عبارات داخل پرانتز جمله درست را به دست آورید. 

پیکر گیاه (غیرآوندی – آوندی) از سه سامانهٔ بافتی ساخته می‌شود.

آوندی

یاخته‌های مریستمی که در نوک ساقه و ریشه وجود دارند (بندرت – دائماً) تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی را تولید می‌کنند.

دائماً

هستهٔ (ریز – درشت) یاخته‌های مریستمی که در (حاشیه – مرکز) قرار دارد، بیشتر حجم یاخته را به خود اختصاص می‌دهد. 

درشت – مرکز

مریستم (پسین – نخستین) ریشه، نزدیک به انتهای ریشه قرار دارد و با بخش انگشتانه‌مانندی به نام (جوانه – کلاهک) پوشیده می‌شود.

نخستین – کلاهک

کلاهک ترکیب (لیپیدی – پلی‌ساکاریدی) ترشح می‌کند که سبب لزج شدن سطح آن و در نتیجه نفوذ (سخت – آسان) ریشه به خاک می‌شود.

پلی‌ساکاریدی – آسان

یاخته‌های سطح (درونی – بیرونی) کلاهک (به طور مداوم – بندرت) می‌ریزند و با یاخته‌های جدید، جانشین می‌شوند.

بیرونی – به طور مداوم

کلاهک، مریستم (نخستین – پسین) ریشه را در برابر آسیب‌های محیطی، حفظ می‌کند.

نخستین

پرسش‌های سطر به سطر

▪️ جاهای خالی عبارات زیر را با کلمات مناسب کامل کنید. 

الف) پیکر گیاه آوندی از سه ………….. ساخته می‌شود.

سامانهٔ بافتی

ب) منشأ سامانه‌های بافتی پیکر گیاه آوندی چیست؟ برای پاسخ به این پرسش باید به نوک ……… و …….. توجه کنیم.

ساقه – ریشه

در نوک ساقه و ریشه، یاخته‌های ………… وجود دارند که دائماً تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن ……….. را تولید می‌کنند.

مریستمی – سامانه‌های بافتی

یاخته‌های مریستمی به طور …………… قرار می‌گیرند.

فشرده 

مریستم نخستین ریشه، نزدیک به …………. ریشه قرار دارد و با بخش انگشتانه‌مانندی به نام ………… پوشیده می‌شود.

انتهای – کلاهک

کلاهک ترکیب …………. ترشح می‌کند که سبب ………… سطح آن و در نتیجه نفوذ آسان ………. به خاک می‌شود.

پلی‌ساکاریدی – لزج شدن – ریشه

یاخته‌های سطح بیرونی کلاهک به طور ………. می‌ریزند و با ………….. جدید، جانشین می‌شوند.

مداوم – یاخته‌های

کلاهک، مریستم ………. را در برابر آسیب‌های محیطی، حفظ می‌کند.

نخستین ریشه

پرسش‌های توصیفی – تشریحی

الف) چگونه از دانه‌ای کوچک، گیاهی چندین برابر بزرگ‌تر یا درختی با چندین متر طول ایجاد می‌شود؟

چه چیزی سبب می‌شود که گیاهان، شاخه و برگ جدید تولید کنند؟

در نوک ساقه و ریشه، یاخته‌های سرلادی (مریستمی) وجود دارند که دائماً تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی را تولید می‌کنند.

چرا از شاخه یا ساقهٔ جدا شده، گیاه کاملی ایجاد می‌شود؟

پیکر کدام گروه از گیاهان از سه سامانهٔ بافتی ساخته می‌شود؟ 

گیاهان آوندی

منشأ سامانه‌های بافتی پیکر گیاه آوندی چیست؟

در نوک ساقه و ریشه، یاخته‌های سرلادی (مریستمی) وجود دارند که دائماً تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی را تولید می‌کنند.

برای پاسخ به پرسش زیر باید به کدام بخش‌های گیاه توجه کنیم؟ 

«پیکر گیاه آوندی از سه سامانهٔ بافتی ساخته می‌شود. اما منشأ این سامانه‌های بافتی چیست؟» 

نوک ساقه و ریشه

کدام یاخته‌ها دائماً تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی را تولید می‌کنند؟ 

یاخته‌های مریستمی

یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی پیکر گیاه آوندی چگونه تولید می‌‌شوند؟ 

یاخته‌های مریستمی که در نوک ساقه و ریشه وجود دارند دائماً تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی را تولید می‌کنند.

ویژگی‌های یاخته‌های مریستمی چیست؟ 

این یاخته‌ها که در نوک ساقه و ریشه وجود دارند دائماً تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی را تولید می‌کنند. این یاخته‌ها به طور فشرده قرار می‌گیرند. هستهٔ درشت آنها که در مرکز قرار دارد، بیشتر حجم یاخته را به خود اختصاص می‌دهد.

بیشتر حجم یاخته مریستمی را کدام بخش به خود اختصاص می‌دهد؟ 

هسته

انواع مریستم را نام ببرید. 

مریستم نخستین ریشه، مریستم نخستین ساقه، دو نوع مریستم پسین در گیاهان دو لپه‌ای: کامبیوم چوب‌آبکش (آوندساز) و کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز

جایگاه مریستم نخستین ریشه کجاست؟ 

نزدیک به انتهای ریشه

مریستم نخستین ریشه با بخش انگشتانه‌مانندی پوشیده می‌شود. نام آن چیست؟ 

کلاهک

کدام نوع مریستم با بخش انگشتانه‌مانندی به نام کلاهک پوشیده می‌شود؟ 

مریستم نخستین ریشه

کلاهک ریشه چگونه به نفوذ آسان ریشه به خاک کمک می‌کند؟

کلاهک ترکیب پلی‌ساکاریدی ترشح می‌کند که سبب لزج شدن سطح آن و در نتیجه نفوذ آسان ریشه به خاک می­‌شود.

کدام بخش، مریستم نوک ریشه را در برابر آسیب‌های محیطی حفظ می‌کند؟

کلاهک

کدام نوع مریستم با بخش انگشتانه‌مانندی به نام کلاهک پوشیده می‌شود؟ 

مریستم نخستین ریشه

کلاهک چه نوع ترکیبی ترشح می‌کند که سبب لزج شدن سطح آن می‌شود؟ 

ترکیب پلی‌ساکاریدی

کلاهک چه نوع ترکیبی ترشح می‌کند که سبب نفوذ آسان ریشه به خاک می‌شود؟ 

ترکیب پلی‌ساکاریدی

کدام بخش، ترکیب پلی‌ساکاریدی ترشح می‌کند که سبب لزج شدن سطح آن و در نتیجه نفوذ آسان ریشه به خاک می‌شود؟

کلاهک

وظایف کلاهک چیست؟ 

کلاهک، ترکیب پلی‌ساکاریدی ترشح می‌کند که سبب لزج شدن سطح آن و در نتیجه نفوذ آسان ریشه به خاک می‌شود. هم چنین کلاهک، مریستم نخستین ریشه را در برابر آسیب‌های محیطی، حفظ می‌کند.

یاخته‌های کدام سطح کلاهک به طور مداوم می‌ریزند؟ 

بیرونی

یاخته‌های سطح بیرونی کلاهک به طور مداوم می‌ریزند، چگونه این بخش حفظ می‌شود؟

یاخته‌هایی که می‌ریزند با یاخته‌های جدید، جانشین می‌شوند. 

پرسش‌های یادگیری موثر

▪️ درست یا نادرست بودن جملات زیر را مشخص کنید. در جملات نادرست، عبارت‌های غلط را پیدا کرده و زیر آنها خط بکشید. 

الف) در نوک ساقه و ریشه، یاخته‌های مریستمی وجود دارند که دائماً تقسیم می‌شوند و یاخته‌های مورد نیاز برای ساختن سامانه‌های بافتی را تولید می‌کنند.

درست

ب) یاخته‌های مریستمی به طور فشرده قرار می‌گیرند.

درست

پ) هستهٔ درشت یاخته‌های مریستمی که در حاشیه قرار دارد، بیشتر حجم یاخته را به خود اختصاص می‌دهد.

نادرست (تصحیح آن: مرکز جایگزین حاشیه) 

مریستم نخستین ریشه، نزدیک به انتهای ریشه قرار دارد و با بخش انگشتانه‌مانندی به نام جوانه پوشیده می‌شود.

نادرست (تصحیح آن: کلاهک جایگزین جوانه) 

کلاهک ترکیب پلی‌ساکاریدی ترشح می‌کند که سبب لزج شدن سطح آن و در نتیجه نفوذ آسان ریشه به خاک می‌شود.

درست

یاخته‌های سطح درونی کلاهک به طور مداوم می‌ریزند و با یاخته‌های جدید، جانشین می‌شوند.

 نادرست (تصحیح آن: بیرونی جایگزین درونی) 

کلاهک، مریستم نخستین ساقه را در برابر آسیب‌های محیطی، حفظ می‌کند.

 نادرست (تصحیح آن: ریشه جایگزین ساقه) 

پرسش‌های مقایسه‌ای

▪️ هر یک از ویژگی‌های زیر نشانگر کدام نوع مریستم است؟ 

الف) با بخش انگشتانه‌مانندی به نام کلاهک پوشیده می‌شود: 

مریستم نخستین ریشه

ب) این مریستم عمدتاً در جوانه‌ها قرار دارد: 

مریستم نخستین ساقه

پ) این کامبیوم که در سامانه بافت زمینه‌ای ساقه و ریشه تشکیل می‌شود: 

کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز

ت) این مریستم، منشأ بافت‌های آوندی چوب و آبکش است: 

کامبیوم چوب‌آبکش (آوندساز)

کدام نوع سرلاد عمدتاً در جوانه‌های گیاه قرار دارد؟

سرلاد (مریستم) نخستین ساقه

افزایش طول ساقه و ریشه نتیجۀ فعالیت کدام نوع سرلاد است؟

سرلاد نخستین

تشکیل برگ نتیجۀ فعالیت کدام نوع سرلاد است؟

سرلادهای نخستین

افزایش قطر کدام گروه از گیاهان نمی‌تواند فقط حاصل فعالیت سرلاد نخستین باشد؟

نهاندانگان دولپه ای

کدام نوع سرلاد فقط در افزایش ضخامت گیاه نقش دارد؟

سرلاد پسین و تا حدی سرلاد نخستین

کدام نوع سرلاد فقط در گیاهان دولپه ای وجود دارد؟

سرلاد پسین

انواع سرلاد پسین در گیاهان دولپه ای را بنویسید؟

آوندساز و چوب پنبه ساز

کامبیوم آوندساز در کدام بخش گیاه ساخته می‌شود و به ترتیب به سمت داخل و به سمت بیرون چه نوع آوندی را تولید می‌کند؟

این سرلاد بین آوندهای آبکش و چوب نخستین تشکیل می‌شود و آوندهای چوب پسین را به سمت داخل و آوندهای آبکش را به سمت بیرون تولید می‌کند.

مقدار تولید کدام نوع آوند توسط کامبیوم آوندساز بیشتر است؟

آوند چوبی

کامبیوم (بن‌لاد) چوب پنبه ساز در کدام بخش گیاه تشکیل می‌شود و به سمت درون و به سمت بیرون به ترتیب چه یاخته‌هایی می‌سازد؟

این بن لاد که در سامانه بافت زمینه ای ساقه و ریشه تشکیل می‌شود، به سمت درون، یاخته‌های نرم آکنه ای و به سمت بیرون، یاخته‌هایی را می‌سازد که دیوارۀ آنها به تدریج چوب پنبه ای می‌شود و در نتیجه، بافتی به نام بافت چوب پنبه را تشکیل می‌دهند.

کدام لایه در اندام‌های مسن جانشین روپوست می‌شود؟

پیراپوست

عدسک در کدام لایۀ گیاهی ایجاد می‌شود و نقش آن چیست؟

پیراپوست به علت داشتن یاخته‌های چوب پنبه ای شده، نسبت به گازها نیز نفوذناپذیر است، درحالی که بافت‌های زیر آن زنده اند و برای زنده ماندن به اکسیژن نیاز دارند.

با کندن پوست درخت کدام نوع کامبیوم در برابر آسیب‌های محیطی قرار می‌گیرد؟

بن لاد آوند ساز

پوست درخت مجموعه ای از کدام لایه‌هاست؟

آبکش پسین، پیراپوست شامل چوب پنبه، بن لاد چوب پنبه ساز و نرم آکنه

پوستک در برگ کدام گیاه ضخیم است؟

گیاهان مناطق خشک (خرزهره)

چه ویژگی باعث می‌شود گیاه خرزهره به راحتی در مناطق خشک و کم عمق ایران رشد کند؟

روزنه‌های هوایی در فرورفتگی‌های غارمانندی قرار می‌گیرند. در این فرورفتگی‌ها تعداد فراوانی کرک وجود دارد. این کرک‌ها با به دام انداختن رطوبت هوا، اتمسفر مرطوبی در اطراف روزنه‌ها ایجاد می‌کنند و مانع خروج بیش از حدّ آب از برگ می‌شوند.

چه عاملی باعث می‌شود تا گیاهان مناطق خشک بتوانند آب فراوانی در کریچه‌های خود ذخیره کنند؟

بعضی گیاهان در این مناطق ترکیب‌های پلی ساکاریدی در کریچه (واکوئل)های خود را دارند.

گیاهان آبزی با چه مشکلی مواجه اند؟

بعضی گیاهان در آبها یا در جاهای زندگی می‌کنند که زمان‌هایی از سال با آب پوشیده می‌شوند. این گیاهان با مشکل کمبود اکسیژن مواجه اند.

برخی از گیاهان آبزی برای غلبه بر مشکل کمبود اکسیژن چه سازشی یافته اند؟

نرم آکنۀ هوادار در ریشه، ساقه و برگ، یکی از سازش‌های گیاهان آبزی است.

علت وجود شش ریشه در درختان حرا چیست؟

مقابله با کمبود اکسیژن زیرا ریشه‌های آنها در آب و گل قرار دارد. بنابراین ریشه‌ها از سطح آب بیرون آمده اند تا با جذب اکسیژن، مانع از مرگ ریشه به علت کمبود اکسیژن شوند.

کدام گیاه برای مقابله با کمبود اکسیژن دارای شش ریشه می‌باشد؟

حرا

مریستم نخستین ساقه: این مریستم عمدتاً در جوانه‌ها قرار دارد. جوانه‌ها مجموعه‌ای از یاخته‌های مریستمی و برگ‌های بسیار جوان‌اند. رشد جوانه‌ها علاوه بر افزایش طول ساقه، به ایجاد شاخه‌ها و برگ‌های جدیدی نیز می‌انجامد. جوانه‌ها را براساس محلی که قرار دارند در دو گروه جوانهٔ رأسی (انتهایی) و جوانهٔ جانبی قرار می‌دهند (شکل ۲۰).

مریستم نخستین علاوه بر جوانه‌ها، در فاصلهٔ بین دو گره در ساقه یا شاخه نیز وجود دارد. گره، محلی است که برگ به ساقه یا شاخه متصل است.

نتیجهٔ فعّالیت مریستم نخستین، افزایش طول و تا حدودی عرض ساقه، شاخه و ریشه و نیز برگ و انشعاب‌های جدید ساقه و ریشه است. چون با فعّالیت این مریستم ساختار نخستین گیاه شکل می‌گیرد، به آن، مریستم نخستین می‌گویند.

شکل ۱۹-ب) نوک ریشه در مشاهده با میکروسکوپ نوری

شکل ۲۰-الف) مریستم ساقه در مشاهده با میکروسکوپ نوری، ب) ترسیمی از ساقه و محل مریستم‌ها در آن.

مریستم‌هایی که بعداً عمل می‌کنند

تشکیل ساقه‌ها و ریشه‌هایی با قطر بسیار در نهان‌دانگان دولپه‌ای نمی‌تواند حاصل فعّالیت مریستم نخستین در این گیاهان باشد. بنابراین باید مریستم‌های دیگری باشند تا بتوانند با تولید مداوم یاخته‌ها، بافت‌های لازم برای این افزایش قطر را فراهم کنند. به این مریستم‌ها که در افزایش ضخامت نقش دارند، مریستم پسین می‌گویند. دو نوع مریستم پسین در گیاهان دو لپه‌ای وجود دارد.

کامبیوم چوب‌آبکش (آوندساز): این مریستم همان‌طور که از نامش پیداست، منشأ بافت‌های آوندی چوب و آبکش است (شکل ۲۱). این مریستم بین آوندهای آبکش و چوب نخستین تشکیل می‌شود و آوندهای چوب پسین را به سمت داخل و آوندهای آبکش پسین را به سمت بیرون تولید می‌کند. مقدار بافت آوند چوبی‌ای که این مریستم می‌سازد، به‌مراتب بیشتر از بافت آوند آبکشی است.

شکل ۲۱- کامبیوم چوب آبکش در ساقه و ریشه

کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز: این کامبیوم که در سامانه بافت زمینه‌ای ساقه و ریشه تشکیل می‌شود، به سمت درون، یاخته‌های پارانشیمی و به سمت بیرون، یاخته‌هایی را می‌سازد که دیوارهٔ آنها به‌تدریج چوب‌پنبه‌ای می‌شود و در نتیجه، بافتی به نام بافت چوب‌پنبه را تشکیل می‌دهند (شکل ۲۳). چوب پنبه از ترکیبات لیپیدی و نسبت به آب نفوذناپذیر است. بافت چوب‌پنبه بافت مرده‌ای است.

کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز و یاخته‌های حاصل از آن در مجموع پیراپوست (پریدرم) را تشکیل می‌دهند. پیراپوست در اندام‌های مسن، جانشین روپوست می‌شود. پیراپوست به علت داشتن یاخته‌های چوب‌پنبه‌ای شده، نسبت به گازها نیز نفوذناپذیر است، در حالی که بافت‌های زیر آن زنده‌اند و برای زنده ماندن به اکسیژن نیاز دارند؛ به همین علت در پیراپوست مناطقی به نام عدسک ایجاد می‌شود (شکل ۲۲). در این مناطق یاخته‌ها از هم فاصله دارند و امکان تبادل گازها را فراهم می‌کنند.

شكل ۲۲- الف) عدسک به صورت برآمدگی در سطح اندام مشاهده می‌شود، ب) عدسک در مشاهده با میکروسکوپ نوری.

آنچه به عنوان پوست درخت می‌شناسیم، مجموعه‌ای از لایه‌های بافتی است که از آوند آبکش پسین شروع می‌شود و تا سطح اندام ادامه دارد (شکل ۲۳). با کندن پوست درخت، كامبيوم آوندساز در برابر آسیب‌های محیطی قرار می‌گیرد.

شکل ۲۳- برشی از ساقۀ درخت

سازش با محیط

مساحت پهناوری از سرزمین ایران را مناطق خشک و کم آب تشکیل می‌دهند؛ اما در این مناطق انواعی از گیاهان زندگی می‌کنند. برای اینکه بدانیم این گیاهان چه ویژگی‌های ساختاری متناسب با محیط دارند، ابتدا باید به این موضوع توجه کنیم که این گیاهان با چه مشکلاتی مواجه‌اند.

همان‌طور که از نام این مناطق پیداست، آب در این مناطق کم، و به همین علت پوشش گیاهی اندک است. تابش شدید نور خورشید و دمای بالا، به ویژه در روز، از ویژگی‌های دیگر این مناطق است. در نتیجه، گیاهانی می‌توانند در چنین مناطقی زندگی کنند که توانایی بالایی در جذب آب و نیز سازوکارهایی برای کاهش تبخیر آن داشته باشند.

روزنه‌هایی در غار: خرزهره گیاهی است که به‌طور خودرو در چنین مناطقی رشد می‌کند. پوستک در برگ‌های این گیاه ضخیم است و روزنه‌های آن در فرورفتگی‌های غار مانندی قرار می‌گیرند. در این فرورفتگی‌ها تعداد فراوانی کُرک وجود دارد. این کرک‌ها با به دام انداختن رطوبت هوا، اتمسفر مرطوبی در اطراف روزنه‌ها ایجاد می‌کنند و مانع خروج بیش از حدِّ آب از برگ می‌شوند (شکل 24).

شکل ۲۴- روزنه‌ها در برگ خرزهره در فرورفتگی‌های غار مانند قرار دارند.

بعضی گیاهان در این مناطق ترکیب‌های پلی‌ساکاریدی در واکوئول‌های خود دارند. این ترکیبات مقدار فراوانی آب جذب می‌کنند و سبب می‌شوند تا آب فراوانی در واکوئول‌ها ذخیره شود. گیاه در دوره‌های کم آبی از این آب استفاده می‌کند.

شما چه ویژگی‌های دیگری می‌شناسید که به حفظ زندگی گیاهان در چنین محیط‌هایی کمک می‌کند؟

با توجه به اینکه کشور ما با مشکل کم آبی مواجه است، شناخت ساختار گیاهان، نقش مهمی در انتخاب گونه‌های گیاهی مناسب برای کشاورزی و توسعهٔ فضای سبز دارد.

شکل ۲۵- برگ گیاهی آبزی. به حفره‌های بزرگ هوا توجه کنید.

زندگی در آب: بعضی گیاهان در آب و یا در جاهایی زندگی می‌کنند که زمان‌هایی از سال با آب پوشیده می‌شوند. این گیاهان با مشکل کمبود اکسیژن مواجه‌اند، به همین علت برای زیستن در چنین محیط‌هایی سازش‌هایی دارند. تشکیل فضاهایی در بافت پارانشیم ریشه، ساقه و برگ، از سازش‌های چنین گیاهانی است (شکل 25).

جنگل‌های حرّا در سواحل استان‌های هرمزگان و سیستان و بلوچستان از بوم‌سازگآن‌های ارزشمند ایران‌اند. ریشه‌های درختان حرّا در آب و گل قرار دارند. درختان حرّا برای مقابله با کمبود اکسیژن، ریشه‌هایی دارند که از سطح آب بیرون آمده‌اند. این ریشه‌ها با جذب اکسیژن، مانع از مرگ ریشه‌ها به علت کمبود اکسیژن می‌شوند. به همین علت به این ریشه‌ها، شُش ریشه می‌گویند (شکل 26).

شکل ۲۶- شش ریشه‌های درخت حرّا در سطح آب دیده می‌شوند.